Vier vragen over het rapport over sociale media: ‘We staan op een kantelpunt’

Nederlandse toezichthouder waarschuwt voor invloed algoritmes op democratie

De aanbevelingen die gebruikers dagelijks op sociale media voorgeschoteld krijgen, vormen een risico voor de democratie. Tot die conclusie komt het Commissariaat voor de Media (CvdM) in een nieuw rapport over de werking van sociale-mediaplatforms zoals TikTok, Instagram, Facebook en X.

Volgens de toezichthouder sturen algoritmes niet alleen entertainment en nieuwsconsumptie, maar beïnvloeden ze ook politieke meningsvorming en publieke discussies. Het rapport verschijnt op een moment waarop binnen de Europese Unie strengere digitale regels van kracht zijn geworden, waaronder de Digital Services Act (DSA) en de Digital Markets Act (DMA).

Is er sprake van censuur op sociale media?

Volgens het CvdM gebruikt platform X aanbevelingsfeeds in elk geval voor politiek gemotiveerde beïnvloeding. Ook op andere platforms bestaan zorgen over zogenoemde ‘shadowbanning’: het minder zichtbaar maken van berichten zonder dat gebruikers daar expliciet over worden geïnformeerd.

Zo stelde de onafhankelijke toezichtraad van moederbedrijf Meta in 2024 dat Instagram en Facebook Palestijnse en pro-Palestijnse accounts in bepaalde gevallen benadeelden. Gebruikers merkten dat berichten over Palestijnen minder bereik kregen. Meta ontkende structurele censuur en verklaarde dat moderatiebeleid bedoeld is om de platforms veilig te houden.

Aan de andere kant klaagden pro-Israëlische TikTok-gebruikers juist dat pro-Palestijnse content opvallend veel aandacht kreeg binnen het platform. Een test van actualiteitenprogramma Nieuwsuur concludeerde in 2024 dat pro-Palestijnse video’s inderdaad vaker werden aanbevolen dan pro-Israëlische video’s.

De discussie onderstreept hoe groot de invloed van sociale-mediabedrijven inmiddels is op publieke zichtbaarheid en online debat.

Wat zijn algoritmes en feeds precies?

Hoe sociale media bepalen wat gebruikers zien

Een algoritme op sociale media is een geautomatiseerd systeem dat bepaalt welke berichten, video’s of foto’s aan gebruikers worden getoond. Wie regelmatig op bepaalde onderwerpen klikt of video’s langer bekijkt, krijgt doorgaans vergelijkbare inhoud aanbevolen.

De feed is vervolgens de continue stroom van berichten die daaruit voortkomt. Dat is de tijdlijn die gebruikers zien zodra zij een app zoals Instagram, TikTok of Facebook openen.

Critici wijzen erop dat deze systemen gebruikers steeds vaker in een ‘informatiebubbel’ plaatsen, waarbij men vooral berichten ziet die aansluiten bij bestaande interesses of overtuigingen.

Wat maakt dit rapport anders?

Oproep om Europese regels actief te gebruiken

Dat sociale media negatieve effecten kunnen hebben op samenleving en democratie is geen nieuw inzicht. De afgelopen jaren verschenen al talloze onderzoeken over desinformatie, polarisatie en de mentale impact van platforms.

Toch ziet het CvdM dit rapport als een belangrijk moment. De toezichthouder benadrukt dat techbedrijven niet vanzelf overstappen op democratisch verantwoorde algoritmes. Naast onschuldige entertainmentvideo’s worden gebruikers volgens het rapport ook blootgesteld aan “toxische en onjuiste inhoud”, terwijl nieuwsvoorziening eenzijdiger kan worden.

Daarnaast stelt het rapport dat de zichtbaarheid van journalistieke media soms wordt beperkt, afhankelijk van politieke of commerciële belangen.

Mediadeskundige Claes de Vreese noemt de situatie een historisch omslagpunt.

“We staan op een kantelpunt in de geschiedenis,” zegt De Vreese. “Jarenlang was er nauwelijks controle op grote techbedrijven, maar inmiddels bestaan er binnen de EU nieuwe wetten en regels. Dit rapport roept op om die mogelijkheden daadwerkelijk te gebruiken.”

Wat betekent dit voor gebruikers?

Volgens de onderzoekers moeten consumenten zich bewuster worden van de risico’s van sociale media. Tegelijkertijd zouden platforms gebruikers gemakkelijker toegang moeten geven tot ‘gezondere’ instellingen.

Platforms als Facebook, Instagram en X zijn volgens Europese regels al verplicht om gebruikers een feed aan te bieden die gebaseerd is op eigen interesses, contacten en chronologische volgorde. In de praktijk blijken die instellingen vaak lastig te vinden.

“Die opties zitten soms diep verborgen in apps of worden telkens opnieuw aangepast wanneer iemand opnieuw inlogt,” aldus De Vreese.

Het rapport richt zich daarom niet alleen op gebruikers, maar vooral op toezichthouders, beleidsmakers, journalisten en maatschappelijke organisaties.

Burgers kunnen ook meldingen doen

Gebruikers kunnen zelf klachten indienen bij instanties zoals de Autoriteit Persoonsgegevens of de Autoriteit Consument & Markt. Tegelijkertijd erkent De Vreese dat de regelgeving voor veel burgers ingewikkeld blijft.

Welke maatregelen worden al genomen?

Europese Unie legt strengere regels op

Bedrijven die actief zijn binnen Europa moeten zich houden aan Europese digitale wetgeving. Vooral de DSA en DMA geven toezichthouders meer mogelijkheden om op te treden tegen grote technologiebedrijven.

Platform X kreeg eind vorig jaar een boete van 120 miljoen euro opgelegd — de eerste sanctie onder de DSA. In theorie kunnen boetes oplopen tot 6 procent van de wereldwijde jaaromzet van een bedrijf.

Toch bestaat volgens experts de vrees dat Europese autoriteiten nog terughoudend optreden.

“Er leeft angst om te hard tegen Amerikaanse techbedrijven op te treden,” zegt De Vreese. “Sommigen vrezen spanningen met de Verenigde Staten, die de Europese regelgeving nu al te streng vinden.”

Het rapport van het CvdM bevat daarom ook een uitgebreide routekaart voor politici en toezichthouders. Daarmee wil de toezichthouder duidelijk maken welke juridische mogelijkheden er bestaan om sociale-mediaplatforms beter te controleren en waar nodig sancties op te leggen.

Toenemende druk op sociale-mediabedrijven

Met strengere Europese regels en groeiende maatschappelijke zorgen neemt de druk op sociale-mediabedrijven verder toe. Het debat draait inmiddels niet alleen meer om privacy of online veiligheid, maar ook om de vraag hoeveel invloed algoritmes mogen hebben op democratie, nieuwsvoorziening en publieke opinie.

Lucas van Dijk

“Organizer. Travel Enthusiast. Explorer. Award-Winning Entrepreneur. Twitteraholic.”